Atuqwan Wayçhaw

Wayçhaw uk atun qiru rapayuqpi tayarqan,
Allaqlla kusa şumaqta şukakur
Atuqqa wayçhawman qimikar ñirqan:
Primu, qamqa şumaqta şukakunki
Atuqqa ñin: Qam upay şukakuyta munani.

Wayçhawqa atuqtaqa ñin: iluwan agujata rantimuy,
şimiykikta siraşun şukakuyta kamanaykipaq
Atuqpa şiminta siraptinqa.
Atuqqa puriyaq şukakur wiyçaw, wiyçiw...

Çaymantaşi, uk çhakwa parir mançaçir
Limpu şimin, sirakaşqaktaqa llikiçirqan
Atuqqa çhakwapa ikinta aypaq rirqan
Çhakaqa parir quçha çhaypiman tärqan
Atuqqa qallarin yakukta upyaq
Yakukta upyar çakiçir, aypananpaq

Çaymantaqa, atuqpaqa paçhan limpu untar paçhayarqan
Çaypi atuqqa wañurqan.

KUNYA

Kusakta tamya işkiptinqa, kusakta kunyan, çaynaw kunyaptinqa, kaçhisitukta çhurançik, pişqu uqllaqpa rurinman, ama runtu dañakananpaq.

Atun anmalkunapaqpis kusakta llakinllapa, kunyaçhi wawitunta dañanqa ñir.

KILLA

Tutamanqa kusa nasquyta rikançik killaktaqa, kiçhakaşqa kaptinqa.

Rukukunaqa ñiq ama didituykiwanqa rikaçiyçu killataqa, çaynaw rikaçiptiqa didituykiqa ismunqa, çaymi mana didunçikwanqa rikaçinçikçu.

PARAMUKTA QATIÇHANAPAQ

Kay paçançikpiqa waranwaran paramuqa şamun, çaynaw şamur kusakta piñaçimançik, mana imatapis rurayta puytinçikçu.

Unay rukukunaqa ñiqmi paramutaqa qatiçhançik sakitakta takiçir.

Imanawtaqa çayqa? Sakakta aypar sirkallaman apançik, çaypi kusata takiçinçik.

Çaynaw takiçişqaqa paramuqa çunllarqan. Çaynawmi paramutaqa qatiçhançik.

INAPMANTA

Unaq kusakta rupayatinqa çhirap şamun, çaynaw çhirap şamutinqa çimpalawpiqa inapqa kan.

Yaçhaqkunaq ñin, manaşi umaçallaqa purinçikçu, çaynaw purişaqa inapqa aypar qişaçimançik.

Imanawtaq çay qişayqa?, çay qişayqa imançikpipis aypamançik, çuqrikar mana allyayta puytintinçikçu.

Çaypaq rimidyuktaqa yaçhaqkuna ruranllapa.

Picaflor

Picaflor, picaflor, picaflorcito
pícame la verbena, hierba más amarga.

Anoche durmiendo,
solita en mi cuarto
a la media noche
vine a soñarte.

Arranqué mis sueños
pronuncié tu nombre
pensando mil veces,
de ser engañada.

Alli cholupis kakuçun
tinterillopis kakuçun.
Ñuqaqa manam mançäçu
cigarro çhanka suegrukta.

Alli çhinapis kakuçun
millonariopis kakuçun.
Ñuqaqa manam mançäçu
sotana trajeyuq suegrakta.

MIKUN

Uk kutiş uk anmalitukuna mikuq çhurakakaq, paykunaqa kaykunanataşi mikuq.

Uyşaqa qiwataşi mikuq

Mişiqa ukçataşi mikuq

Kuçiqa mati paqaykunataşi mikuq

Sakaqa qiwataşi mikuq

Pişquqa llampu mikuytaşi mikuq

Çhukyakqa ñuşiktaşi mikuq

Şinkuqa wañuşqakunapa ayçantaşi mikuq

Añaşqa qasaq kurukta mikuq

Çaynawşi tukuy anmalitukunaqa unta mikurşi riq puñukuqllapa.

Wäka Mićiq

Unay, unay timpućhawśi huk huyu nuna Winitu Arawku śutiyuq Qasapampa markakaqćhaw kawsañaq. Paypa makinćhawñataq huk takśa walaślla wäkanta mićipakur wïdanta pasañaq altu ulqukunakaqpa ćukllaćhaw. Tayta Arawku lichiktaś nunakunakta rantikuñaq. Ćaywanśi anća aćka qillayta qutuñaq.

Huk ćhawpi muyunśi wäkakaqpa lichinta patrunka apiykaćin. Ćaypitaś walaśkaqta ñin: --Kay uñakaqwan wäkakaqta ñuñućirquptik manam mikuytapis quśaykiću. Sumaqmi täpanki, mićinki. ¡Yaparaqtak ñuñućirqunkiman kay uñawan!

Walaśkaq sumaq manćaśqaś patrunninta rikaraykan. Hinarkurśi, walurćakurkur ñin: --Taytay, manam yaqa hapallä atipäću ni yanukuytapis, mićiytapis; yakullakta upyakurkulllam wäkakunakta aspi, aspilla pastuman atï. Ćay pastućhaw mićikaptïmi tamya ćarqalläman; pasaypam puśkarqü, manam puriktapis atipäću. Pasa, pasaypam müdanalläpis puśkarqun. ¿Imawanmi kambiyakuśaq mana müdanalläpis kaptin? Manam taytäapis mamäpis yarpapäkamanću, watukapäkamanću. Hapallätam kaćhaykapäkaman kay karu istansiyakaqćhaw. Tutućhawpis hapallämi puñukü, waqakü, suwapis qućhillamanmanćha kay wäkakunakta-- ñirkur.

Ćaypiqtaqa, patrunnin ñin: --¿Imanawpam suwakunapis wäkakunakaqta qućhiśunkiman qam mićikaptik? Manam kayćhaw suwakuna kanću, ñanqalmi qam rimakunki, ardïdinmi waqatukunki, upatukunki.— Ćaynawpa millaparkur ćay patrunnin rikun.

Ćay piqtaś wäkakaq walaśkaqta waćhaparqun altu istansiyakaqćhaw. Hinarkurñatak pukutaypa, pukutaykamuptin uña wäkakaqta kundurkaqwan qućhipakurqun. Hinaman, inti palpunaykaptin patrunnin ćhämun.

--¿Mayćhawmi kay wäkakaq waćhaśqan? --ñirkur tapun.

Pukutaypa, pukutaykamuptinmi kundurkaq wäkakaqpa wawinta qućhilläman. Hatu, hatun kundurmi kakuñaq. Ćay kundurkaqmi mikurqun uñakaqta. Tullullantan kaćhaykurqun. Walaśkaq ñin. Hinaman, patrunnin mana kriyikul tapun: --¿Maytam atirqunki uñakaqta? Rantikurqunkićh. ¡Mana kaskikullar willamay!

Walaśkaq sumaq manćaśqa rasunllanta willakun: --Manam maytapis uñakaqta atilqäću. Manam mayqantapis rantikurqäću, taytay. Qasapampa ñiśanćhawmi waćharqurqa, manam kaskiküću. Mana kriyimaptik, mana käsumaptik akućun wikta riśun rikamunaykipaq; tullunkuna kanankama śunturaykanćha Qasapampaćhaw.

Ćay piqtaqa, sumaq rawyaśqa patrunnin ñin: --¡Akućun! ¡Akućun kanallan!

Ćay piqtaś, kawallukta kawallukurkur puran Qasapampakta ripäkun. Sumaq piśipaśqaś wikta ćharqarin. Rasumpaś llapa uñakaqpa tullunkunalla ćayćhaw śunturaykañaq. Ćayraqśi huyu patrunkaq kumwinsikurqun.

Kumwinsikurkurñatak, ñin: --Rasumpamä kundurkaq uña wäkakaqta mikurquñaq, rantikurqunćha ñiraqmi yaqa. Rasumpapis kaskikurquptik manam iśkay ćhunka watapis makiypiqta yarqunkimanću.

Hinaman, walaśkaq punta ñiśqankunakta takyaykarqaćin: --Maymi kaskiküću, taytay. Ćay äri uñakaqpa tullunkunaktapis rikarqullanki.

Ćay kunakta patrunninta rikarkaćir sintimintunta śunqullanćhaw rimaśtin wäka mićiqkaq kïdakun: --Aćka wäkakunawan hapallämi waqakü. Waqakümi muyunpapis, tutapapis. Aśwan wañuküman karqa. ¿Imapaqraq yaqa kawsarqä? Yaqakta hina mikakamanman maski kundurkaqpis, atukaqpis. Pasaypam müdanalläpis ćhurakunapaq kanću. Pasaypam llakikü, pasaypam usukukü kay karu, karu qurqukunakaqpa sikinkunaćhaw. Papaćay lindukuna hina rikućikamanman, mamaćakuna hina puśakamanman huyu patrunnï makinćhaw mana ñakakunäpaq.

Sintimintunkunakta śunqullanćhaw, sumaq llakiśqa, rimanankamaś uñawan ñuñućirqun lichikaqta. Ña ñuñućipakurquptinśi patrunnin ćhämun.

Ćay piqtaqa, patrunkaq rawyaśqa ñin: --¿Upa, imapiqmi rićikaqta uñawan ñuñućirqanki? Kananmi wañućiśqayki-- ñirkurśi, sumwaypa, sunwarqun hatun karqa läsuwan.

--Papaćay , ama wañućillamayću, ama sumwallamayću-- ñirkurśi, qunqurakurkur waqaśtin huyu patrunninta mañakun.

--Yapapis ñuñućirquptik, rasumpam wañućiśqayki-- ñirkur, kawallunta sillakurkur sumaq willpam warkaqśqa patrunkaq rikun.

--¿Imapaqraq yaqa kawsarqä? ¿Imapaqraq tayta-mamä kawsaćimarqä? Ćay kunakta yarpaćhakurkur Qasapampaman wäkakunakaqta qatiykarśi, walaśkaq wiqin ćakinankama pasa, pasaypa waqakun. Ćay piqtaś, mana musyaqćhaw, yuraq kawallun sillakuqśqa huk misti rikarirqamun.

Hinamanñatak, ćay mistikaqśi payta tapun: --¿Ihu, imapiqmi allikta waqakunki, ñakakunki kayćhaw? Willamay-- ñin.

Walaśkaq waqaśtinśi willakun: --Kay altu istansiyakaqćhaw wäkakunakta mićir sumaq ñakakuśqapiqtam isisïpa waqakü. Patrunnïñatak alli huyu nuna, sumaq piña, piña. Ćay kunapiqmi waqakü, ñakakü.

--Walaśkaq willakuśqankunakta uyarirkurśi, ćay mistikaq wallaśkaqta sumaq ćhapapaykun.—

Hinarkurśi ñin: --Ihu, maymi sapatullaykipis kanću, pasaypa imallaykipis kanću. ¿Imapiqmi kayćhaw patrunniykip uywankunawan ñakakunki? Ihu, manam ćay huyu patrunniyki wañućiśunkiću. Ñanqarmi manćaćiśunki. Yaqawan aku rikuśun, aku puśakuśayki. Yaqawan ćhawahakuy, ihu. Manam yaqaćhaw ñakankiću, llapa rićka frütakunaktapis, imaymana mikuykunaktapis sumaqmi mikunki. Manam sasa ruranakta quśaykiću. Hardinkunallaktam maćanki, frütakunallaktam quraćanki.—

Ćay piqtaś, walaśkaq sumaq llakiśqa, ñin: --¿Imanawpaqraq kaśaq, taytay? Imanawpaqraq kay wäkakunakaqta kaćhaykurqüman, suwakunaću kay qatikunman.—

--Ama llakikuyću. Manam suwakunapis qatinqaću. Manam imapis pasanqaću. Kaćhaykurquy ćay piña patrunniykip wäkankunakta. Aku yaqawan rikuśun kanallanña-- ñirkurśi, ćay mistikaq walaśkaqta inkitakuykan.

Ćay piqtaqa, walaśkaqñatak ñin: --Taytay, manćakullämi patrunnïta. Mayćhawpis tinkurquptïća wañućimanman. Ćukllakaqta wäkakunawan kutinämi kaykan, kananqa ñam tamyapis śakaykamunña; runtukaqćha ćaramanqa.

--Manam tamyapis, imapis ćaraśunkiću. Aku yaqawan rikuśun. ¿Imapiqmi kayćhaw hapallayki waqakunki? Manam yaqawan ñakankiću. ¡Akućun! ¡Akućun kanallan rikuśun!-- ćay mistikaq yapapis walaśkaqta ñin. Unayraq pinsaśqanpiqta wäka mićiq walaśkaq änirqun. Ćay piqtaś, puran yuraq kawalluman sillakurkur wayra, wayralla rikurkan. Mistikaq wasinman ćharkurpaćaś walaśkaqta apaykurqun hardinninman. Walaśkaq, manćaśqaś rikaran ćay hardinkaqta.

Ćay piqtaś, walaśkaq ñin: --¡Achallaw! Tuki, tukillam kay hardinkaq kakuñaq.—

Ćay hardinkaqćhaw imaymana waytakuna, haćhakuna, frütakunapis hunta, hunta kakuñaq. Manam ima uywakunaqa ćay ćhaw tarikuñaqću. Frütakunallam wayuypa wayukullañaq, llapa läsu haćhakunallam, imaymana waytakunallam wiñay, wiñaylla muntikuñaq.

Ćay kunakta rikakurkurśi yapapis walaśkaq kuśilla ñin: --Kayćhawćha kananqa imallaktapis rurakuśqa, taytay. Manañaćh waqakuśaqću wäkakunakta altu ćukllakunaćhaw mićirkur. Kayćhawćha kakućaq, kayćhawćha kawsakuśaqpis, wañukuśaqpis.—

--Kayllaćhawmi imaktapis rurakunki imaykamapis, ihu. Ama llakikuyñaću, ama waqakuyñaću-- ñirkur, muśuq patrunnin ćhapapaykun.

--¡Rasyas taytay! ¡Rasyas papaćay ! Kananqa qamwanćha kakuśaq. Qamtaćh ima ruraytapis yanapaśayki. Qampa makiykićhawćha wañukuśaqpis. Kayćhawćha mikurpis, mana mikurpis kawsakuśaq awkiśyanäkama-- ñikurśi, yapapis waqakun.

--¡Ama waqayću, ihu! ¡Ama waqayćuäri!-- ñirkurñatak, ćay mistikaq śuqapaykun.

Ćay tuki hardinniyuq patrunninćhaw ćhunka wataktaś kumplïrqun. Allin nuna muśuq patrunnin lliw risukunaktaś yaćhaćiñaq. Ćay wanśi kawsayninta pasañaq qiśyaq wakća nunakunakta hampiśtin, marka masinkunakta yanapaśtin. Ćay mistikaq Diyusninćikćha luygu karqa, ćay piqćha ñakakuq walaśkaqta puśakurqa paypa makinćhaw karilla, hawkalla kawsakunanpaq.

Kayćhawmi ćay unay kwintukaq kamakan.

SERAFIN M. CORONEL-MOLINA Pinsilwaniya Hatun Yaćhay Wasi

Piruw marka kićwapiq hatun qillqa ruray

Kićwanćik purun allpanawraqmi kaykan.¿Imayraqćha tuki tarpuy ćhakranaw rikarinqa?
—Rodolfo Cerrón-Palomino

Kay śamuq raprakunaćhaw Piruw markaćhaw kićwapiq hatun qillqa ruraykaqpiqtam willakuśaq. Yaćhaśqanćiknaw, hatun qillqa ruraykaq śimi ruraykaqpa kamaćiqninmi. Ćay ruraykunakaq mayćhawpis sumaq riqsiśqam. Unay paćapiq kanankamam, tukuy paćaćhaw śimi yaćhaqkunakaq, śimi ruraqkunakaq ćaykunapiqta rimakurkanpis, qillqakurkanpis. Wakinllantam kayćhaw kamaraćiśaq.

Puntakta, Anti śimi yaćhaypiqta tumpallakta willakuśaq. Cerrón-Palomino (1987: 223-247) ñiśqallannaw, Parkermi (1963) Torerowan (1964) Anti śimi yaćhaykaqta rurayta qallaripäkurqa. Puran śimi yaćhaqkunakaq lliw rikćaq kićwakunakta (pićqa hatun marka rimaśqantapis: Ecuador, Colombia, Piruw, Bolivia, Argentina) muśuqpiqta pallarkurmi tinkućipäkurqapis, takyaćipäkurqapis. Paykunam tukuy rikćaq kićwakunakaq ćaynawniraqlla kaśqanta yaćhaykaćimanćik. Huk rimayćhawñatak nuna śimikunakaq kikin śimi ayllullapiq, kikin śimi kullullapiqmi śapäkamun, ñirkur ñirqa. Ćaypitaqa ćay śimi yaćhaqkunakaqmi kićwakaqta rakirqa iśkay hatun śimi ćapraman. Torerom ćay iśkay śimi ćaprakaqta śutićarqa Waywaś (QI) ñiśqa riqsiśqa kananpaqpis, Wampuy (QII) ñiśqa riqsiśqa kananpaqpis. Kaykunakta sumaq yaćhayta munarqa, (1987) wataćhaw Cerrón-Palomino qillqaśqan liwrukaqta rikaykuy. Ćay liwrukaqpa śutin Ringüística Quechuam. Kay Anti śimi yaćhaqkunakaqmi hatun Piruw markaćhaw qillqa ruraykaqta sumaqlla kallpaykaćirqa. Kaykunakta sumaq yaćhayta munarqa, 1987 wataćhaw Cerrón-Palomino qillqaśqan liwrukaqta rikaykuy. Ćay liwrukaqpa śutin Lingüística Quechuam.

Kananqa Piruw markaćhaw kićwa hatun qillqa ruraypiqta rimamuśaq. Ćay hatun qillqa ruraypiqta willakunäpaq, Cooperpa (1989) Language Planning and Social Change śutićaśqa liwruntam qatiykaćiśaq. Cooper ñiśqannawpis, hatun qillqay rurayćhaw tawa hatun śuyum kan: a) qillqa ruray, b) qillqa huñuy, c) qillqa muśuqyay, d) qillqa llampućiy Hinaman, qillqa pallaykaqpis, qillqa wiñaykaqpis śarkarimun. qillqa pallaykaq qillqa huñuykaqpa tükaqninmi. qillqa wiñaykaqñatak qillqa muśuqyaykaqpa tükaqnin. qillqa ruraykaq mana qillqaśqa śimikunap qillqayninta tarkaćinapaqmi. qillqa huñuykaq tukuy rikćaq śimikunakta qillqarkur huñunakaćinapaqmi. Ćaynawyarkurquptinćikqa śimikuna watan watan munay munaymi takyakunmanpis, kawsakunmanpis. qillqa pallaykaq tukuy rikćaq miśki rimaykunakta allinllap qutukurkur pallarkunapaqmi. Ćayta ruranapaq lliw kićwa rimaq markakunakta rinćikman tukuy rikćaq rimaykunakta pallarkunapaq. Hinamanñatak pirwa śimikunaktam qillqanćikman. Qillqa wiñaykaq imaykamapis mana qunqarllap yapa kutir, yapa kutir ćakmakurkur muśuq rimaykunakta tarpunapaqmi. Ćayqa śimikunakta wiñaćinapaqmi sumaq allin kanman. Hinaptin, qillqa muśuqyaykaq, śutin ñiśqannawpis, lliw rikćaq yaćhaykunapiq qillqanapaq śimikunakta muśuqyaćinapaqmi. Qipaktaqa śamun qillqa llampućiykaqmi. Kayñatak śimikunaktapis, rimaykunaktapis rimapaśllaman kutićinapaqmi. Imallapiqpis qillqanapaqpis, rimanapaqpis allićaykaqmi. Ćaypiqtaqa nuna-śiminćikta muśuqpiq wiñarkaćirpis, llampuykaćirpis qillqanapaqmi.

Kaqlla, kimsa rikćaq institución/nunam Piruw markaćhaw kićwa hatun qillqa rurayta ñakapäkun. Wakinllanmi sumaq rimanakur, kamaćinakur rurapäkun. Hinaćhawpis, paykunaqa hapa hapam hukniraq yayniyuq, munayniyuqmi. Ćaypiqmi kićwarayku ruraśqankuna mana sumaq allinću. Hinaman, manatak llapallan munaśqankunakta, ruraśqankunakta pasaypa tinkunakaćinću. Ćaynaw kaptinmi hatun qillqa ruraq śimi yaćhaqkunakaq rakinakuśqa, ićapis ćhiqninakuśtinyupaymi wakinkunaqa kićwarayku rurakurkan. Imaykamaćh ćaynaw kanqa? Imayraqćha mana usućinakullar kićwarayku yaćhayninkunakta, qillqaśqankunakta huñunakaćir llapallan kuska kićwakaqrayku tarpuyta qallaripäkunqa? Ćaykunapiqta maskaskakta yaćhayta munar Albó (1992), Cerrón-Palomino (1992b), Gugenberger (1992) qillqaśqankunakta riyiykuyäri.

Puntaćhaw kaq kićwa hatun qillqa ruraqkunakaqta, Hornberger (1995: 198) śutićan "Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaqpis, iśkay śimi yaćhaypiq yaćhaqkunakaqpis" [yaqapmi tikraykaq]. Hornberger (1995: 198) ñiśqallannaw, "paykunaqa kaqlla kićwakaqpa qillqanta huñunakaćiyta munapäkun; manatak iśkay śimi rimaq miśtikunakaqpa kićwantaću" [yaqapmi tikraykaq]. Kananpiqpaća, ćay puntaćhaw kamaraśqan kićwa hatun qillqakta ruraqkunakaqta "Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkuna" ñirkullar śamuq raprakunaćhaw kamaraćiśaq. Paykunaqa Piruwćhaw aćka rikćaq iśkay śimićhaw yaćhaykaqtam miraćipäkun, wakin ruraśqankunaqa kanankamam kaykan. Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq, huk lädu markaćhaw śimi yaćhaqkunawanmi tukillap rimanakullar, yaćhaćinakullarmi kićwarayku imaktapis rurapäkun. Ćay huk lädu markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq imanaw, aykanaw Piruw markaćhaw kićwakaq kaśqantam sumaqlla yaćhapäkun. Manatak kayćhaw llapallanpa śutinkunakta ćhuraykuśaqću. Llapa śutinkunakta kayćhaw kamararirqućiptïqa kićhki kićhkićhyaśqaćh qillqaśqä yarqurqullanman. Qipaćhawña wakinllanpa śutinkunakta kamaraykaćiśaqmä.

Ćaypitaqa kanmi huk instituciónpa hatun qillqa rurayta ruraqkunakaq. Ćayqa Qusqu Markaćhaw Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqmi. Kikin Qusqu kićwaćhawñatak "Qheswa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur" śutiyuq. Ćay Hatun Yaćhay Wasikaqpa nunankuna atipar mana atiparpis, wakllay wakllaypis tukuy rikćaq kićwa liwrukunaktam qillqayta ñakapäkun. Ćay wakllay wakllaśqa rurapäkuśqan liwrukunakaq, śimip ruriqninkunakta, unayćhaw kićwakaq imanaw kaśqantapis mana sumaq yaćhapäkuśqanpiqtam. Ćaypiqtaqa manatak paykunaqa tukuy rikćaq huñunakuyninćhaw kićwaktaću rimapäkun, kastillänullaktaś. Qipaktaqa paykunaqa Instituto Lingüístico de Verano (ILV) ñiśqanpa śimi yaćhaqninkunakaqwan sumaqlla kamaćinakur kićwarayku wakllaypa wakllaśtinśi rurakurkan (Cerrón-Palomino 1997b: 63). Haynaw kaptinqa imanawpamä nuna śimikaqrayku rurapäkuśqan sumaq kanman?

Hinamanñatak śamun ILV-kaq. Ćay ILV-kaqpa pukaran Estados Unidos markaćhawmi. Ćaypa nunankunam Biblia ñiśqanta lliw markakunap śiminkunaman tikrakurkan. Hinamanqa llapa rikćaq śimip ruriqninkunakta, pirwa śimikunakta, liwrukunaktam qillqapäkun. Śamuq raprakunaćhaw, kay kimsa rikćaq hatun qillqakta ruraqkuna, tarkaćipäkuśqankunapiqtam willakuśaq. Sumaqlla willakuynï kananpaq, puntakta qillqa ruraykaqpiqtam kanan rimamuśaq.

Qillqa Ruray

Cooper (1989) ñiśqannaw, hatun qillqa ruraykaqćhaw puntakta qillqa ruraykaqtam kamaćina kanman. Cerrón-Palomino (1988:80) willakuśqannawñatak qillqa ruraykaq sumaq sumaqmi mana qillqayuq śimikaqpa qillqanta pallaykunapaq. Ćaypiqtaqa pay yaparkun, qillqa ruraykaqta unay paća llalliyniyuqkunakaqmi qallaripäkurqa. Ćay llalliyniyuqkunakaq nipäkuśqannawlla, unay paćaćhaw qillqa ruraykaq manam alliću karqa. Nuna śimikaqpa rimay waqaynin manam kastillänu śimićhaw pasaypa tarikurqaću. Hinaptinmi, hapa kastillänu śimi ruraqmi huknawniraqta nuna śimikaqpa paćhyaśqanta willakamurqa. Ćaypiqmi kimsankaq isisï mana sumaqlla uyarinakunću, änićinakunću. Ćay mana kamaćinakur pantay pantay qillqaśqankunaqa kanankamam isisï kamaraykamun. Ćaykunaktam kanan willakuśaq.

1954 wataćhaw, III Congreso Indigenista Interamericano ñiśqan qillqakunakta śarkaćirqa. Ćay qillqakunakaqpa śutinmi Kićwaktapis Aymäraktapis qillqanapaq Hatun qillqa (Sistema Unico de Escritura para las Lenguas Quechua y Aimara). Ćay Hatun qillqakaq kićwap, aymärap fonéticankunapiqta küsa küsakta willakun. Qusqu markaćhaw Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqmi ćay qillqakunakaqta änirqa (Hornberger 1993: 239). Manatak kay qillqakunakaqta wakin hatun qillqa ruraqkunakaq pasaypa änipäkurqaću.

Unaypiqtaraq, 1975 watakaqćhaw, Velasco Arvarado kamaćirqa kićwakaq kastillänunawlla lliw Piruw markaćhaw sumaq riqsiśqa kananpaq. Hinamanñatak 1976 watakaqćhaw llapa iskuylakunapis, yaćhay wasikunapis nuna śimikaqta yaćhaćiyta qallaripäkurqa; hinaptin kaqlla hućayuq karpis, ñanqarpiq hućapaśqa karpis kićwa rimaq nunakunakaq sumaqlla kurti ñiśqanćhaw amaćakunanpaqpis, sintinsiyaśqa kananpaqpis (Hornberger 1995: 189) [yaqapmi tikraykaq]. Kay kićwa kamaćikuykaq sumaqlla wiñananpaqpis, takyarkunanpaqpis qillqakunaktam kamaćiqkunakaq rurapäkurqa. Ćay kićwapiq ruraykaqta kamaćiqkunakaqwan śimi ruraqkunakaqmi śarkaćipäkurqa. 1979 watakaqćhawñatak Morales Bermúdez kamaćirqa Piruwćhaw llapa nunakuna kastillänukaqllakta rimapäkunanpaq. Nuna śimikaqñatak kikin kićwa rimaq markakunallaćhaw rimaśqapis ćhaninćaśqapis kananpaq.

Hinamanqa 1983 watakaqćhaw Kićwaktapis Aymäraktapis qillqanapaq Hatun qillqakaqta (Sistema Unico de Escritura para ras Lenguas Quechua y Aimara) iśkay kimsa qillqa rurayćhaw wakllaykunakta ćhiqraykaćinapaqpis, allićanapaqpis rurapäkurqa. Ćay hatun huñunakuykaqćhawmi, nuna śimi hatun qillqakta ruraqkunakaq, sumaqlla willakurqa allin qillqaykaq imanaw kaśqanpiqtapis, kastillänu śimipiqta lliw rikćaq rimaykunakta kićwakaq mañakuśqanpiqtapis, kimsa vocalllawan kićwakaqta qillqanapaq kamaćipäkuśqantapis. Qipaktaqa ćay huñakuykaqćhawmi tukuy rikćaq kićwakunap rimayninkunakta sumaq hukllawarkur qillqanapaq änićinakurqa.

Ćaypiqtaqa unaypiqtañaq, 1985 watakaqćhaw Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq tukuy rikćaq kićwakunap waqayninkunakta qillqanapaq qillqakunakta kamaćipäkurqa. Ćay qillqakunakaqmi iśkay śimićhaw yaćhay ruraykaqćhaw llapa rikćaq liwrukunakta qiśpićinapaq. Qusqu markaćhaw Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqpis, ILV-kaqpis manam ćay qillqakunakta pasaypa änipäkurqaću. Kay hapa instituciónćhaw śimi yaćhaqkunakaq manam ćaynawllaktaću kićwakaqta qillqapäkun. Paykunaqa iśkay kimsa rikćaq qillqawanmi nuna śimikaqta qillqakurkan. Kanankamam pasaypa rakinakuśqapis piñanakuśqapis munaśqallan qillqakunawanmi kićwakaqta qillqakurkan Albó (1992). Hinaćhawpis, llapallanmi lliw rikćaq liwrukunakta qillqapäkurqa. Kanankamapis isisï qillqapäkuykanraqmi. Paykunaqa yaćhay panqakunakta, pirwa śimikunakta, śimip ruriqninkunakta, unay paća kwintukunakta, kastillänu śimipiq kićwaman tikraykunakaqkta qiśpićipäkunmi. Ćaypiqtaqa Biblia ñiśqantapis tikrapäkunmi. Ćay liwrukunakaqta kimsa rikćaq qillqawanmi qillqapäkun; ćaypiqmi pantaypa pantaśqa, wakllay wakllaypis wakin liwrukunakaq yarqallämun. Ćaynaw kaptinpis, manam ñanqarpiqtaću ćay ruraykunakaq kanman. Hinaćhawpis, allinmi ćaykuna kićwakaqta wiñaćinapaq. Sïćuś kićwarayku mana imaktapis ruranćikmanću, ćaki mayunawćha, rumi rumi allpanawćha, qara urqukunanawćha pasaypa mana imayuq rikarirqunman. Ćay ruraykunakta hukllawarkunapaq qillqa huñuykaqmi sumaq munaśqa kaykan.

Qillqa Huñuy

Qillqa huñuykaq, śutin ñiśqannawlla, llapa rikćaq qillqakunakaqta huñunakaćinapaqmi. Mana rakiyaśqa, mana pantay pantay kićwakaqta qillqanapaqmi. Ćaypiqtaqa qillqa huñuykaq śimip ruriqninkunapiqmi rimamun. López Quiroz (1989:30) ñiśqannaw, norma supradiarectar-kaq qillqaśqa śimikaqpaq sumaqmi kanman. Ćayta ruranapaq tukuy rikćaq kićwakunapiq huk norma ñiśqantaś akllana kanman. Ćaypiqtaqa Ćuquimamani (1989: 32) ñin Ayakuchu-Chanka kićwakaqtaś akllananćik kanman. Kimsa vocalwanśi kićwapiq qillqa huñuykaqta rurana kanman. qillqakunakaqta huñunakaćinapaq, tunquriśqa consonante qillqakunakaqta, pükaśqa consonante qillqakunakaqtaś ćinkaćinćikman. Ayakuchu-Chanka kićwakaq unay paćaćhaw kaśqannawllam miśki miśki kanankamapis kaykan, ćaypiqćha Chuquimamani ćayta kamaykaćirqa. Ćaypiqtaqa Cerrón-Palomino (1994) ñiśqannaw, qillqa huñuykaq allin kananpaq puran Qusqu-Qullaw kićwa, Ayakuchu-Chanka kićwa qillqakunakaqta takurkaćirśi sumaqlla hukllawanćikman. Ćay willakuśqanta yaćhayta munar, Quechua Sureño, Diccionario Unificado (1994:13-26) śutićaśqa liwrunpa qallaykuynintam sumaqlla rikaykunkiman.

Hinaman Taylor (1989: 40) unay paćaćhaw rimaśqa nuna śimikaqta, lengua general ñiśqankaqta kawsarićiytam munan. Ćay unay kićwakaqta Rimaq huñunakuśqan Tercer Conciliokaq (1582-1583) pallaykuśqanmi. Ćayqa manatak wakin kićwakunanawllaću; aśwampa aćka kićwa rimaykunayuq, sasa sasa allin śimi ćhurayniyuqmi. Ćay unay timpu kićwakaq llapa coloniakaqćhaw sumaq riqsiśqaś karqa. Ćaypiqćha Taylor ćayta tarkaćiyta munapaykun. Ćaypiqtañatak ćay colonial kićwakaq, Taylor ñiśqannaw, allinśi kanman huk lädu markakunaćhaw rimaśqa kićwakunakaqtapis, Piruwćhaw kićwakunakaqtapis hukllawarkunapaq. Wölck (1992: 192-194, 199) Taylor ñiśqallanta qatiykaćinpis, huntaykaćinpis. Pay ñiśqallannaw, ićapis 1583 watakaqćhaw Rimaqpiq Tercer Conciliokaq lengua general ñiśqantaś kamaćinćikman, llampuykaćinćikman. Mana ćayta änirqa, paqta muśuqpiq Tawantinśuyu Inka kićwakaqtaś tarkarićinćikman, Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaq Saksaywamanćhaw Inti Raymikta kićwallaćhaw sumarkaćir rurapäkuśqannawllaktaś ićapis kamaćinćikman. Qipaćhawñatak "kićwarayku qillqa huñuykaq kamaćikuqkunapiq, kikin kićwa rimaq nunakunapiqmi pindin" (Wölck 1992) [yaqapmi tikrayka], ñirkur puntaćhaw ñiśqankunakta huntarpaćin.

Ćaypiqtaqa Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqpa nunankuna ñin, Qusqu Kićwakaq qillqa huñuy norma ñiśqanpaq sumaq sumaqlla kaykan, Qusqu markakaq Inkakunap rimakuśqan "kikin" kićwakaqpa qallaykuynin kaśqanpiqta (Hornberger 1995: 200). Qipaktaqa Mall (1998: 170) kamaraykaćiśqanllannaw, Pachecopis (1994), Samanez Flórezpis (1992) Qusqu-Qullaw kićwarayku rimakurkan. Hinamanñatak Rojas (1980: 47), Itier (1992), Niño-Murcia (1997), Godenzzi (1992), Degregori (1994) Qusqu kićwakaq Inkakunap "ćuya" Qusqu marka nunakunakaq nipäkuśqantam pasaypa hamuyapäkun; ñanqarmi paykunakaq ćayta rimakurkan, manam kaqllaktaću willakurkan ñirkurmi, ćay Qusqu marka nunakunakaqta yapa kutir, yapa kutirpis hamuyapäkun. Itier (1992), Mall (1998: 172) qillqaśqanćhaw kamaraćiśqannawlla, Qusqu kićwakta rimaqkunakaq qapaq simi, apu simi ñirkurśi ćay rimapäkuśqan kićwakaqta śutićapäkun mana runa simi ñiśqannawlla kananpaqśi.

ILV kićwa qillqa huñuykaqta mićhakun. Imapaqśi ćayta huñućinćikman, aśwampa hinallaktaś kaćhaykunćikman. Tukuy rikćaq liwrukunaktaś, śimi panqakunaktaś, śimip ruriqninkunaktaś hapa markap kićwankunaćhaw rurana kanman. Manaś allinću kanman hapa markap rimaśqan kićwankunakta ćinkaćirquptinćik (Hornberger 1995: 199). Ćay ILV-kaqpa śimi yaćhaqninkunakaq manam pasaypa tantiyapäkunću qillqa huñuykaqta, śutin ñiśqallannaw, qillqaśqanćikkunallakta huñunakaćinapaqmi, manatak rimaśqanćikkunakta hukllawanapaqću. Ćaykunakta mana yaćhaqtukurmi paykunaqa mayćhaw kayćhawpis munaśqallanta rurakurkan, sumaćikurkan. Ćay śimi yaćhaqkunakaq kićwakaqta 47 rikćaqman rakiśqankunakaq Ethnologue śutiyuq internet ñiśqanćhawmi sumaqlla kamaraykan. Paykunaqa pasaypamä kićwa śimikaqta rakirqarin. Haynaw kaptinqa imanawpamä nuna śimikaqpa qillqayninta hukllawanćikman? Ćay hukllawaykaq sumaq takyarkaćinäpaq kićwa pallaykaqpiqtam kanan rimamuśaq.

Qillqa Pallay

Qillqa pallaykaq, puntakta niśqänawpis, tukuy rikćaq miśki rimaykunakta allinllap qutukurkur pallarkunapaqmi. Qillqa pallaykaqpiqta rimaptinćik, qillqa huñuykaqpiqtamä rimaykanćik. Puranmi kuskanakurkur nuna śimikaqta miśkićinapaq sumaq allin. Piruw markaćhaw qillqa pallaykaq kuruniya timpupiqpaća kanankamam kakun. Españolkunakaq küsa küsaktam kićwarayku qillqapäkurqa. Ćay colonial paćapiqpaća kanankama kićwarayku qillqa pallaypiqta yaćhayta munar Cerrón-Palomino (1992a, 1995); Godenzzi (1992, 1995, 1997); von Gleich (1994); Gugenberger (1992) qillqaśqankunakta rikaykuyäri. Hinaman, kimsa rikćaq qillqa pallaq instituciónkaqpa nunankunakaq kanankamapis isisï tukuy rikćaq kićwakunakta pallarkurmi qillqapäkuykan. Paykunaqa puntakta niśqänawpis, yaćhaćikuq liwrukunakta, pirwa śimikunakta, śimip ruriqnintapis, unay paća kwintukunaktam rurapäkuykan. Ćay liwrukunakaqta kimsa rikćaq munaśqan qillqakunawanmi (alfabeto) qillqapäkun; ćaypiqmi pantay pantay, qillqa pallaykaq yarqaykallämun.

Hinaćhawpis, ćay ruraykunakaq imanawllappis kićwakaqta hatunyaykaćinqaćh.

Ćaypiqmi Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqpa nunankunakaq 928 raprayuq Quechua-español-quechua / qheswa-español simi taqe ñiśqanta 1995 wataćhaw qiśpićipäkurqa. Ćay pirwa śimikaqta Cerrón-Palomino (1997a), Calvo Pérez (1996) hamuyapäkurqa anća wakllayniyuq kaśqanpiqta. Ćaypiqtaqa ILV-kaq kićwarayku rurapäkuśqankunapis internet ñiśqanćhawmi llapallan kamaraykarkan. Hinamanñatak śimi yaćhaq Hornberger, Hornberger (1983) kićwa-inlis-kastillänu pirwa śimikta rurapäkurqa.

Ćaypitaqa Yaćhana Ministerio de Educación-kaq Piruw Marka Yaćhay Istitutukaqwan (Instituto de Estudios Peruanos) puran tukillap kamaćinakurkurmi 1976 watakaqćhaw suqta rikćaq kićwapiq pirwa śimiktapis śimip ruriqnintapis Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunawan qillqaćipäkurqa. Mayćhaw kayćhawpis sumaq riqsiśqam ćay suqta kićwapiq śimi pirwakaqpis śimip ruriqninkaqpis. Ćay ruraykunakaq Ankash-Waylash, Ayakuchu-Chanka, Kashamarka-Kañaris, Qusqu-Qullaw, Hunin-Wanka, San Martín kićwakunapiqmi. Hinaman, Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq tukuy rikćaq kićwa qillqa pallaykunaktam śimip ruriqninkunaktam kanankamapis isisï rurakurkan. Paykunap qillqaśqankunakta —Fondo Editorial, Centro de Estudios Regionales Andinos "Bartolomé de Las Casas" ñiśqanpa— internet ñiśqanćhaw tukilla kamaraykarkan.

Qipaktaqa ILV-kaqpis, Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqpis nuna śimikaqpiqta munaśqallantam tarkaćipäkun, pallapäkun aćkam ruraśqankuna. Manam hinar ćay ruraśqankunakta kayćhaw unanćaśaqću. Hinaćhawpis, allinćha ruraśqankuna, manatak supradialectal ñiśqan kićwakaqta pillapis pallaykunću.

Ćay supradialectal kićwa pallaykuykaq qillqa huñuykaqpaqmi allin kanman. Llapa rikćaq kićwakunap rimayninkunakta pallarkurmi huk pirwa śimikta rurana kanman. Ćaypiqmi ćay qillqa pallaykaq anća munaśqa kaykan. qillqa pallaykaqta yapa kutir, yapa kutirmi rurana kanman. Manam iśkay kimsa kutillakta ćayta rurarkunćikmanću. Wiñay wiñaytam ćayta pirwaypa pirwaykunćikman kićwakaq mana ćinkananpaq.

Qillqa Muśuqyay/Qillqa Wiñay

Qillqa muśuqyaykaq, Cooper (1989: 150) ñiśqannaw, qillqa wiñaykaqnawlla riqsiśqam. qillqa muśuqyaykaq śimikaq tukilla imakunallapiqpis rimanapaq miśki śimiman muyunanpaqmi. Piruw śuyućhaw śimi ruraqkunakaq, śimi yaćhaqkunakaq tarkaćipäkuśqankunapiqtam kananqa kay raprakunaćhaw willakuśqa. Normalización del lenguaje pedagógico para las lenguas andinas (1989: 55-59; 62-64; 69-70) liwrukaqćhawmi śimi yaćhaykaqpiqpis, matimätikapiqpis, śimip ruriqninpiqpis muśuq kićwa/aymära rimaykuna tarikun. Pantigozo Montesmi (1992: 268-273) kićwallaćhaw kićwa śimi yaćhaypiq munapaśllakta qillqamurqa. Hinaman, Ballón Aguirre, Cerrón-Palomino, Chambi Apaza (1992) Vocabulario razonado de la actividad agraria andina śutiyuq śimi qillqakaqta rurapäkurqa. Ćay śimi pirwakaq kićwallaćhawmi imaniśqankunaktapis tukilla kamararkaćimun. kastillänućhawpis kamaraykaćimunmi. Hinaman, Cerrón-Palomino (1998) kićwakta rimaq śimi yaćhaqkunawan kuskam Diccionario políglota incaico 1905 (Colegio de Propaganda Fide del Perú) ñiśqanta muśuqyaćipäkurqa. Ćaypiqtaqa Villavicencio Ubillus, Saavedra Salas (1991) Hacia la estandarización de vocablos quechuas en matemática ñiśqanta tukuy rikćaq kićwa rimaq yaćhaćiqkunawan yanapaćinakurmi rurapäkamurqa. Taylorñatak (1987) unay paća nunakunap kawsayninta huk mana riqsiśqa qillqaśqanta Ritos y Tradiciones de Huarochiri del siglo XVII śutiyuqkaqtam muśuqyaćirqa mana pantaśtinlla ćayta riyinapaq, kastillänumanpis tikramurqamä. Ćaypitaqa Proyecto Experimental de Educación Bilingüe de Puno ñiśqanpis llapa rikćaq yaćhay liwrukunaktam rurapäkurqa. Ćaykunapiqta maskaskakta yaćhayta munarqa Hornberger 1988 watakaqćhaw qillqaśqantam rikaykunkiman. Kay raprakunaćhaw willakuśqä tukuy rikćaq liwrukunakaqpis, pirwa śimikunakaqpis kićwakaqtam isisï hatunyarkaćinapaqmi, anća allin.

Kanmi tukuy rikćaq pirwa śimikuna, liwrukuna, śimip ruriqninkuna, yarawikuna, urukunapaq kwintukuna. Ćaypiqtaqa huk rikćaq śimikunapiq kićwaman tikray ruraykunapis. Ćaykunaqa sumaq sumaqmi kaykan kićwa qillqa muśuqyananpaqpis, wiñananpaqpis. Ćaypiqmi qillqa muśuqyaykaqpiq rimaptinćik, manamä mañakuśqa śimikaqpiqtaću rimaykanćik, kićwa huntaćiq śimipiqta, rikarićiśqanćik muśuq kićwa rimaykunapiqtam. Kićwa huntaćiq śimikunakta muśuqpiq tinkućirquptinćik, sumaq muśuq niyniyuqmi ćaykuna yarqamunman. Wakin śimi yaćhaqkunapis, śimi ruraqkunapis, nipäkuśqannawlla, huk rikćaq śimikunapiq rimay mañakuykaq manam allinću kanman mana imallaktapis kićwa rimaykunapiq rikarićirquptinćik. Cooper (1989: 151) sumaqllam willakun imanawpa muśuq rimaykunakta tarkaćinanćikpiqta. Kikillan śimikunapiq muśuq rimaykaqta tarkaćirquptinćik, kaśqallan rimaykaqtam ćutaykunćikman. Mana ćayta rurarñatak ćay kikin śimikaqpa sipinpiq muśuq rimaykunakta ćillkićinćikman, ića huk rikćaq rimaykaqtam ćhaskinćikman. Ćay muśuq rimaykaqta huk rikćaq śimipiq mañakurquptinćik, kićwanawllamanmi kutićinćikman. Rimay paćhyayninllaktaću ića qillqa kamaćiqninllantaću kićwanawllaman kutićinćikman? Normalización del lenguaje pedagógico para las lenguas andinas (1989) śutiyuq liwrukaq willakuśqanmi qillqa muśuqyaypiq tapuykunakta sumaqlla huntaykaćirkun, kutiykaćirkun.

Ćaypiqtaqa matimätika rimaykunakta ñaq kaśqan kićwapiqmi imanawllappis rikarićinćikman. Kikin kićwapiqta mana rikarićiyta atiparñatak kastillänupiqmi ćay matimatika rimaykunakta mañakunćikman. qillqa hatunyaykaq pïkuna kićwarayku rurapäkuśqankunapiqmi, ima yuyayniyuq kapäkuśqankunapiqmi pindin. ILV-kaqpa nunankuna kastillänupiq mañaśqa rimaykunakaqkta manamä kićwaniraqman kutićiyta munapäkunću. Ćaypiqmi ćay ILV-kaqpa sumaq riqsiśqa śimi yaćhaqnin Weber (1994: 150) rimaśqallannaw, "escuela" ñiśqanta kastillänupiq mañakuyta munar, "escuela" ñiśqannawllaktaś kaćhaykunćikmanpis, qillqanćikmanpis, manatak "iskwila" ića "iscuyla" [sic] ñirkur ćayta qillqanćikmanću. Pay ñiśqankaqta Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq manam änipäkurqaću. Ćay śimi yaćhaqkunakaq ñipäkun kastillänu rimaykunakta ćhaskirpurpaća kićwaman yapaykurqurqa, muśuq rimaykaqta kićwaniraqmanmi kutićinćikman, sumaq kićwanawlla paćhyarkunanpaqpis waqaykunanpaqpis.

Hinamanqa tikray ruraykunakaq sumaqmi ima śimikunaktapis muśuqyaćirqunman. Ćaypiqmi tikraykunakaq sumaq munaśqa kaykan. Aś-aśkamallaktam kastillänupiq kićwaman tikraykaqtam nuna śimi ruraqkunakaq qiśpićipäkamurqa. Ćay tikraykunakaqpiqtan kananqa willakamuśaq.

Red Científica Peruana-Internet Perú ñiśqanpa nunankunakaq küsa küsaktam kastillänupiq kićwaman tikrapäkurqa. Paykunaqa Julio Ramón Ribeirop, Cesar Vallejop kawsayninkunaktapis, qillqaśqankunaktapis sumaqllam kastillänupiq kićwaman tikrapäkurqa. Hinaman, Rimaq markakaqpa isturyantapis, Mamacha Canderaria raymikaqtapis, Nazca hićhkakunakaqpiqta willakuykunakaqtapis tukillam kastillänupiqta nuna śimiman tikrapäkurqa. Ćay tikraykunaqa internet ñiśqanćhawmi munapaślla kamaraykarkan.

Ćaypiqtaqa “United Nations High Commissioner for Human Rights” ñiśqankaq Piruw Markaćhaw Yaćhana Ministiriyukaqwan "Universal Declaration of Human Rights" ñiśqantam tukuy rikćaq kićwaman tikrapäkurqa. Qipaktaqa Coronel-Molina tikraśqankunapis internet ñiśqanćhawmi tukilla kamaraykarkan. ILV-kaqpis wakin kićwakunamanmi Bibliakaqta tikrapäkurqa. Paykunaqa anćapmi kićwakunakaqta rakirpa rakirparqarin. Ćaykuna allinmi kanman qillqa muśuqyaykaqpaq, manatak qillqa huñuykaqpaq. llapa rikćaq tikraykunaqa kićwakaqta rasunpapis munti muntillakta wiñaćinanpaqpis, wayuq wayuqllakta puqućinanpaqpis, ćay muśuqyaykaqta llapallanćik huñunakurkur, yanapanakurkur, kamaćinakurkurpis rurananćikmi kanman.

Qillqa Llampućiy

Qillqa llampućiykaq, Cooper (1989) ñiśqannaw, “ñaq ruraśqa qillqaśqa śimikaqta muśuqpiqta allićaykaqmi.” qillqa llampućiykaq manam qillqa muśuqyaynawllaću. Hornberger (1994: 78, 1997: 7) huntaykaśiśqannawlla, qillqa llampućiykaqpis qillqa ćuyaćiykaqtapis, qillqa allićaykaqtapis, qillqa rurapaśllayaćikuykaqtapis, rimay huñućiykaqtapis llapallantam hukllawarkun. qillqa ćuyaćiykaq mana pantallar allinllakta rimanapaqmi; śimikaq mana huknawyananpaq amaćikuykaqmi. qillqa allićaykaq Hornberger (1994: 80) willakuśqallannaw, "yayniwan ruraśqa śimikaq, śimi yaćhaykaq imanaw kaśqanta sumaqlla allinyaćinapaq ćhuykaykaqmi" [yaqapmi tikraykaq].

Qillqa rurapaśllayaćikuykaqpis rimaykunakaqpis, śimip ruriqninkunakaqpis allin rimaykaqtapis mana allin kaśqanpiqtam sumaqlla allićarkaćimun. Rimay huñućiykaqpis técnico ića científico rimaykunakta mana sumaq allin kaptin ćinkaćinapaqpis allićanapaqpismi. Nahir (1984: 308) ñiśqallannaw, ćay rimay huñućiykaq muśuq śimikunallapaq, sumaq wiñaśqa śimikunallapaqśi. qillqa rurapaśllayaćikuykaqpis, rimay huñućiykaqpis manaraqmi kićwakaqpaq alliću kanman, nuna śimikaq ćayllaraq, panayraq rimaykunakaqta muśuqyaćiyta ñakapakuśqanpiqta. Ćuya śimillakta munaq śimi yaćhaqkunakaq computadora ñiśqanta kićwallaćhaw rikarićiyta munar, hatun hatun hićhyaśqa rimaykunaktaćh ićapis tarkaćipäkamunman. Manamä ćay allinću kanman. Ćaykunapaqmi qillqa rurapaśllaćikuykaq sumaq allin. qillqa rurapaśyaćikuykaq qillqa llampućiykaqpa tükaninmi, ćaymi küsa küsa ćhaninćaśqa hatun qillqa ruraykaqpaq kaykan.

Huntaćikuynin

Kićwakaq tukuy rikćaq kawsayniyuqmi, willakuyniyuqmi. Piruw markaćhaw nuna śimikaq kuruniyapiqpaća kanankama manam sumaq ćhaninćaśqaću. Aćkaraqmi rurananćik nuna śimikaq ćhaninćaśqa kananpaq. Ćaypiqtaqa kikin kićwa rimaqkunapis, kastillänu rimaqkunapis, kićwakaqtam ćhaninćapäkunman. Kanan paćaćhaw, puntakta niśqänawlla, kimsa rikćaq kićwarayku hatun qillqa ruraqmi kan. Hinaman, lliw rikćaq instituciónkunapis kanmi. llapallanmi kićwakaq wiñananta munapäkun. Manatak śimi yaćhaq ruraśqankunawallanću kićwakaq imaykamapis kawsakunqa. Rasunpapis nuna śimikaq kawsananpaq, kikin kićwa rimaqkunakaqpiqmi ruraśqankunapiqmi pindin.

Hinaćhawpis, allinmi Piruw markaćhaw śimi yaćhaqkunakaq (huk lädu marka śimi yaćhaqkunawan kamaćinakur), Qusqu Markaćhaw Kićwa Śimi Hatun Yaćhay Wasikaqñatak ILV-kaqwan rimanakur ruraśqankuna. Kimsankaq kimsa rikćaq qillqawan kićwakaqta qillqaśqallanmi mana allinću. Haypiqmi qillqaśqa kićwakaq pantay pantay yarqaykamun. Ćaynaw kaptinqa imanawpamä mana qillqayta yaćhaqkunakaqta qillqayta yaćhaćinćikman? Paykunaqa ićapis huknawniraqtaćh, panta pantaytaćh, waklla wakllaytaćh kastillänu śimiwan takuypa takuśqaktaćh nuna śimikaqta qillqarqunman.

Rasunnïćhaw niśaq, kićwakaq śamuq watakunaćhaw kawsanqaraqmi. Ćaypiqmi hatun qillqa ruraqkunakaq imanawllappis yanapayninkunakta hukllawarkur kićwakaqta hatunyaćipäkunman. Ćaypiqtaqa llapallanćikmi kićwakaqta ćaynawllakta qillqapäkunćikman, mana qillqaytapis riyiytapis yaćhaqkunakaqta qillqaytapis riyiytapis yaćhaykaćinanćikpaq. Hinaman, Piruw markaćhaw kamaćiqkunakaqpis kićwarayku ruraykunakaqtam kallpaykaćinman. Ćayraqmi śimi ruraykaqtapis, hatun qillqa ruraykaqtapis wiñanqa. Qipaktaqa Estadokaqmi qillaywanpis yanapaykunman nuna śimikaqrayku ruraykunakaq mirananpaq. Ćaypiqtaqa kićwarayku śimi ruraykaqta iśkay lädupiqmi rurana kanman. Puntakta "uray lädupiq śimi ruraykaqtam” ruranćikman. Hinamanñatak "hanaq lädupiq śimi ruraykaqtam" yapaykunćikman. "Uray lädupiq śimi ruraykaq" lliw kićwakta rimaqkunakaqpiqtam sumaqlla rimamun. Paykuna imanaw aykanaw kićwarayku sumaqlla kamaćinakur, rimanakur ruraśqankunaktam willakun. "Hanaq lädupiq śimi ruraykaqñatak", lliw rikćaq instituciónkunakaqpiqpis, Istädukaqpis, śimi ruraqkunakaqpis śimikaqrayku imanawmi imaktapis rurapäkunman, ćaykunaktamä sumaq sumaqlla yaćhaykaćimanćik. Hinaman, ćaykunaqa imanaw aykanaw śimikaqrayku ruraśqankunaktam willarkamanćik, yaćhaykaćimanćik.

Ñam Piruw markakaqćhaw kay iśkay lädupiq kićwakaqrayku śimi ruraykaqtapis hatun qillqa ruraykaqtapis qallaykurqunćik. Ićapis llapallanćik huñunakurkur ćaykunakta rurarquptinćikqa küsa küsaktam nuna śimikaq hatunyarqunman. Hinaman, kikinćikmä (kićwa rimaqkunakaq) allinllap kamaćinakurkur imanaw haykanaw kićwanćikta qillqanćikman. Ćaypiqtaqa mana kićwa rimaqkuna śimi ruraqkunawanpis, hatun qillqa ruraqkunawanpis sumaq rimanakurkur, uyarinakurkur qillqaśqa nuna śiminćikta huñunakaćinćikman watan watan kawsakunanpaqpis wiñakunanpaqpis.

Kay qillqaśqata pućukanäpaq, marka masïkunakta, kićwa rimaqmasïkunaktapis yarpaykaćiśaqäri: yaqanćik, kićwa rimaqkunakaq, nuna śiminćikta mayćhaw kayćhawpis mana rimapäkuptinćikqa, mana qillqapäkuptinćikqa pasaypaćh ćinkakunqa. Aśwanpa mana pinqakullar, mana qunqatukullar miśki miśkikta kićwanćikta rimaykurquptinćikqa, qillqaykurquptinćikqa waytakunanawćha munapaślla watan watan wiñay wiñaylla muntikunqa. Ćaypitaqa ćuri-wawinćikkunaktapis nuna śiminćikta rimaytapis, qillqaytapis yaćhaćipäkunćikman. Ćaykunawanraqmi kićwanćik mana usukullar śamuq watakunaćhaw kawsakunqa, ićapis wispiruskaqnawćha munapaślla wayuq wayuqlla punqukuman.

Serafín M. CORONEL-MOLINA
Graduate Sćool of Education, University of Pennsylvania

Aklla : akla
Riqsi: risqi
Ñi : ni
Qapaq : qhapaq
-rqu : -qlu
r : l
ć : ch
ćh : tr
ś : sh
ä : aa
ï : ii

ü : uu

WASKA ŚUNTAQ AŚNU

Unayśi huk runa yantakuq aywarqan aćka aśnukunawan. Ćayśi yantakta liyananpaq aćka waskakunakta aparqan. Yantakuykaptinśi fiyupa waqya tamya qallakuykurqan. Ćayśi yantakta ćiqtaśqan-kaqćhaw waskankunakta kaćhariykur aywarqan huk maćhayman llantukunanpaq. Ćayćaw llantukuykaptinśi paćapis ćakarña qallaykurqan. Ćayśi hinallanćhawña posädakurqan.

Paća wararkuptinñaśi ćiqtaśqan-kaqman kutirqan yantakta karqakunanpaq. Ćayśi waskankunakta watukarinanpaqqa karqanću. Ćayśi ima ruraytapis mana kamäpakur fiyupa llakiś wakpa-kaypa waskanta aśir purirqan. Ćaynaw puriykaptinśi aśnunqa ñirqan: -Imanirtaq fiyupa llakiś kaykanki?

Ćaynaw ñiptinśi ämun ñirqan: -Yantakta ćiqtaśqäćaw waskäkunakta kaćhaykuśqäkta, piraq apakuśqa? Imanaw aśirpis manami tarïću. Kananqa, imawanraq yantakta apanäpaq liyakuśaq?

Ćaynaw ñiptinśi aśnu ñirqan: -Ama llakikuyću waskaykikunapaq. Munaptiykiqa ñuqa taripämuśqayki. Ićanqa waskaykikunakta taripämunäta munarqa huk arröba kaćhikta qaramay.

Ćaynaw ñiptinśi ämunqa ñirqan: -Imanawparaq tarimunkiman waskäkunaktaqa?

Ćaynaw ñiptinśi aśnu ñirqan: -Ñiśqänaw kaćhikta qaramaptiykiqa ñuqami imanawpapis tarimuśaqpaq.

Ćaynaw Ñiptinśi ämunqa kuśiś ñirqan: -Waskäkunakta taripämänaykipaq kaptinqa huklla arröba kaćhikta qaraśqayki. Ñirkur waskäkunakta ćhäćimuptikiqa arröbapiqta masllaktami kaćhikta qaraśqaykipaq.

Ćaynaw ñirśi aśnuntaqa arröba kaćhikta qararqan. Ćayśi aśnuqa kaćhikta mikukurkur aywarqan ćunyaq hirkaman. Ćay hirkaman ćhaykurśi hitakakuykurqan wañuq-tukuśpan. Hitaraykaptin mayllantañaśi huk atuq ćayman yurikurqan. Ćay aśnu wañuś kaśqanta o puñukaś kaśqanta musyayta munarśi miśi haruyllapa yaykurqan. Aśnukta muskipaptin mana kuyukuptinśi sinqanta, ćhupanta, rinrinta, mama ćhankanta kaniparkurqan. Ćaynaw kanipaptinpis aśnuqa manaśi kuyukurqanću. Śaynaw mana kuyukuptinśi atuqqa kuśiś atuq-mayinkunakta qayakurqan: -Kayćhawmi hatunkaray wira aśnu wañuś hitaraykan! Waskaykiwan-waskaykiwan śayämuy, yayakuna!

Ćaynaw qayakuśqanta wiyarśi atuq-mayinkunaqa may-ćaypiqtapis waskankunawan-waskankunawan śuntakäyämurqan. Ñirkurñaśi aśnuktaqa watayarqan kunkapiqta, ćhakipiqta, ćiqllapiqta, rikrapiqta y ikiśninpiqtapis. Ćaynaw watarkurñaśi llapan kallpanwan qaraćhayänanpaq atuqkunaqa ćiqllanman watakuyarqan. Ñirkurśi atuqkunaqa –Ćhutay śay! Ćhutay śay! –ñir qaraćhar qallaykurqan.

Ćaynaw qaraćhaykäyaptinśi aśnuqa illaqpiqta śarkurkur –Häćhun-häćhun, häćhun-häćhun! –ñir qaparäyarqan.

Ćaynaw ćiqaypa atipakuykaqta qaraćhaptinśi wakin atuqkunapiqta waska lluqtikarqan. Wakinpiqtaśi waska raćhirqan. Wakin atuqkunañaśi wañuyarqan qaraćhaś apaykaptin. Ćaynawpaśi aśnuqa llapan waskakunakta qaraćhaś ćhäćirqan ämun-kaqman. Ćaynaw ćhaykaćiptinśi ämunqa riqsirqan kikinpa waskankuna kaqanta. Ćayśi kuśikuśpan aśnukta mas kaćhikta qararqan.

Yaćhaćikuy: Mana kikiykipa-kaqtaqa imaktapis ama apakuyću.

ILV-Huamalíes:

-kta : -ta
-naw : -nö
-ćhaw : -chö
-taq : -tä
-paq : -pä
-piqta : -pita
-yki : -ki
-śaq : -śä
-śqayki : -śayki
riqsi- : risi-
Ś : sh
Ćh : ch
Ć: s
Q: g
Ñ: n
LL: l
Ü: ö
Ï: ë
C(a/o/u): K(a/o/u)
C(e/i): S(e/i)
Z: s Ch: ch

ATUQWAN AŚNU

Huk hunaqśi pampaćhaw qiwakta mikur huk aśnu kaykarqan. Ćayćhaw kaykaptinśi huk atuq ćayman ćharqan. Ćhaykurśi aśnukta ñirqan: -Imanawllataq kaykanki, ata rinri cumpä?
Ćaynaw ñiptinśi aśnuqa ñirqan: -Däñukunäpaq pirqakta saltaśqäćhawmi wallanka kaśakta haruykuśkä, cumpä. Ćaywanmi puriytapis kamäpaküću.
Ćaynaw willaparkurśi aśnupis atuqta tapurqan: -Qamqa, imanawllataq kaykanki ćhakćha rinri cumpä atuq?
Ćaynaw ñiptinśi atuqqa ñirqan –Imaktapis mikunäpaq mana tarirmi paćaypa mikanaś puriykä, cumpä.
Uyśallapis wallpallapis kaptiykiqa qamta maynami mikurkümanña, cumpä.

Ćaymi aśnu ñirqan: -Tayta kaśu sinqa atuq, malaganaypiqtaqa awantashwanmi. Kay nanaytami ićanqa pipis awantanmanću. Manaćuraq kay qipa ćhakïpiqta kaśakta hurqapaykamankiman? Qampaqqa pi-maypis parlan alli doctor kaśqaykiktami. ćaynaw kaykarqa ćhakïćaw kaykaq kaśakta hurqapaykallämay, ari.

Aśnu ćaynaw alabaptinśi atuqqa kuśikur ñirqan: -Llapan atuq-mayïkunapiqtapis ñuqaqa mas yaćhaq doctormi kaykä.

Ñirkurñaśi atuqqa llullapaykaśqanta mana tantyakuypa aśnupa ćhakinta huqarkur kaśakta aśtipänanpaq aśipaykarqan. Ćaynaw aśipaykaptinśi aśnuqa śumaq asirtaykur llapan kallpanwan śimićhaw haytaykurqan llapan kirunpis śuśuqpaq. Ćaynaw haytaykuptinśi atuqqa wikapakayparaq pampaman aywarqan ñawinpis tikrakaqpaq. Ćaynaw haytariykurśi aśnuqa sikinta hita-hitarkur “Häćhun, häćhun, häćhun!” ñir aywakurqan. Atuqñaśi wañuyta ñakar ćayćhaw quśpaykar këdakurqan.

Yaćhaćikuy: Pipis alabaśuptiyki ama llapantaqa criyiyću.